३. प्राकृतिक रचना व जलप्रणाली

• (i) उच्चभूमीचा आहे.
• (ii) मैदानी आहे.
• (iii) पर्वतीय आहे.
• (iv) विखंडित टेकड्यांचा आहे.

• (i) उंच पर्वत आहेत.
• (ii) प्राचीन पठार आहे.
• (iii) पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या नद्या आहेत.
• (iv) बर्फाच्छादित पर्वतरांगा आहेत.

• (i) अवर्षणग्रस्त आहे.
• (ii) दलदलीचे आहे.
• (iii) मानवी निवासासाठी प्रतिकूल आहे.
• (iv) सुपीक आहे.

• (i) त्रिभुजाकार प्रदेश तयार झाला आहे.
• (ii) त्रिभुजाकार प्रदेश तयार झालेला नाही.
• (iii) रुंद खाड्या निर्माण झाल्या आहेत.
• (iv) तेथे मासेमारीचा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर होतो.

• (i) मुख्य भूभागापासून वेगळ्या झालेल्या जमिनीची आहेत.
• (ii) प्रवाळांनी तयार झालेली आहेत.
• (iii) ज्वालामुखी उद्रेकातून निर्माण झालेली आहेत.
• (iv) खंडाचा भाग मानली जातात.

• (i) बुंदेलखंड पठार
• (ii) मेवाड पठार
• (iii) माळवा पठार
• (iv) दख्खन पठार

(अ) भारत आणि ब्राझील यांच्या भौतिक रचनेतील भेद स्पष्ट करा.

परिवर्तित उत्तर :

1. भारताची भौतिक रचना हिमालय, उत्तर भारतीय मैदान, द्वीपकल्पीय प्रदेश, किनारपट्ट्या आणि बेटसमूह अशा पाच विभागांत विभागली जाते; तर ब्राझीलची रचना उच्चभूमी, तीव्र कड्या, किनारी विभाग, मैदाने आणि बेटसमूह अशा भागांत विभागलेली आहे.
2. भारतात उंच पर्वतरांगा मोठ्या प्रमाणावर आढळतात; पण ब्राझीलमध्ये उंच पर्वत आढळत नाहीत.
3. भारताच्या उत्तरेला हिमालय आणि दक्षिणेला पूर्वघाट–पश्चिमघाट अशा पर्वतश्रेणी आहेत.
4. भारतातील पर्वतराजींची उंची साधारण ७०००–८००० मीटरपर्यंत जाते; तर ब्राझीलच्या उच्चभूमीतील सर्वाधिक उंची १०००–२००० मीटरपर्यंत असते.
5. भारताच्या वायव्य भागात थरचे वाळवंट आहे; परंतु ब्राझीलमध्ये अशा प्रकारचा उष्ण वाळवंटी प्रदेश आढळत नाही.
6. भारतात अत्यंत विस्तृत मैदानी पसरलेले प्रदेश आहेत; पण ब्राझीलमध्ये एवढ्या विस्ताराची मैदाने नाहीत.
7. भारतीय किनारी भागांत मोठ्या प्रमाणात समुद्री पाण्याचे इनलेट्स (पश्चजल) दिसतात; ब्राझीलच्या किनाऱ्यावर मात्र अशी वैशिष्ट्ये आढळत नाहीत.
8. ब्राझीलच्या उच्चभूमीच्या पूर्वेकडील बाजूला भव्य कडा आहेत; तर भारतातील पठारांच्या काठावर असे कडे दिसत नाहीत.

(आ) भारतातील नद्यांचे प्रदूषण कमी करण्यासाठी कोणत्या उपाययोजना राबवल्या जातात?

परिवर्तित उत्तर :

1. नदी परिसरातील कारखान्यांना सांडपाणी प्रक्रिया करूनच नदीत सोडण्याचे बंधन लागू केले आहे.
2. ‘राष्ट्रीय नदी संवर्धन योजना’ (NRCP) अंतर्गत अनेक नद्यांचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी निधी उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. उदा., गंगा नदी व तिच्या उपनद्यांसाठी ‘गंगा कृती योजना’ राबवली जाते आणि निर्माल्य नदीत न टाकता कुंडीत जमा करण्याची सोय करण्यात आली आहे.
3. स्थानिक पातळीवर सांडपाण्यामुळे होणारे प्रदूषण रोखण्यासाठी नियम बनवले आहेत.
4. शेतीमध्ये रासायनिक खतांऐवजी सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवण्यासाठी प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.

(इ) भारतातील मैदानी प्रदेशाची वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?

परिवर्तित उत्तर :

1. भारताच्या उत्तर भागात विस्तीर्ण आणि सपाट असा मोठा मैदानी प्रदेश आहे, त्याला उत्तर भारतीय मैदान म्हणतात.
2. हिमालयाच्या पायथ्यापासून द्वीपकल्पाच्या उत्तरेपर्यंत आणि राजस्थान–पंजाबपासून आसामपर्यंत या मैदानाचा विस्तार आहे.
3. उत्तर भारतीय मैदानाचे तीन प्रमुख भाग विभागलेले आहेत.
4. अरवलीच्या पूर्वेकडे गंगेचे मैदान आहे, ज्याचा उतार मुख्यतः पूर्वेकडे आहे.
5. पश्चिम बंगाल–बांग्लादेश परिसरात गंगा–ब्रम्हपुत्रा नद्यांच्या संगमाजवळ सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश तयार झाला आहे, जो जगातील सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश आहे.
6. उत्तर भारतीय मैदानाच्या पश्चिमेस थरचे वाळवंट आहे; राजस्थानचा मोठा भाग यामध्ये येतो.
7. अरवली व दिल्लीजवळ पंजाबचे मैदान आहे, ज्याची निर्मिती सतलजच्या गाळामुळे झाली आहे.
8. या प्रदेशात माती सुपीक असल्याने शेती मोठ्या प्रमाणात विकसित झालेली दिसते.

(ई) पँटानल प्रदेशात दलदल तयार होण्याची कारणे स्पष्ट करा.

परिवर्तित उत्तर :

1. या प्रदेशातून पॅराग्वे नदी व तिच्या उपनद्या वाहतात.
2. ब्राझीलच्या उच्चभूमीवरून वाहून येणारे पाणी येथे जमा होते.
3. नद्या मोठ्या प्रमाणात पाणी व गाळ घेऊन येतात व येथे साठवतात.
4. पाणी व गाळाचे सलग थर जमा होत गेल्याने पँटानल प्रदेश व्यापक दलदलीत रूपांतरित झाला आहे.

(उ) भारतातील प्रमुख जलविभाजक कोणते? उदाहरण देऊन स्पष्ट करा.

परिवर्तित उत्तर :

• (i) पश्चिम घाट :
  1. द्वीपकल्पाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर उत्तर–दक्षिण पसरलेली पर्वतराजी पश्चिम घाट आहे.
  2. येथून गोदावरी, कृष्णा, कावेरी अशा पूर्ववाहिनी तसेच अनेक पश्चिमवाहिनी नद्या उगम पावतात.
• (ii) अरवली पर्वतरांगा :
  1. या पर्वतश्रेणी उत्तरेकडून नैऋत्येकडे पसरलेल्या आहेत.
  2. पश्चिम उतारावरून लुनी नदी वाहते; तर बनास ही चंबळची उपनदी पूर्वेकडे वाहते—म्हणून अरवली जलविभाजक मानला जातो.
• (iii) विंध्य पर्वतराजी :
  गंगा खोरे आणि नर्मदा खोरे यांना विभाजित करते.
• (iv) सातपुडा पर्वतरांगा :
  नर्मदा व तापी या नदीखोऱ्यांना वेगळे करते.
• (v) हिमालय पर्वत :
  हिमालयातील नद्या आणि त्यापलीकडील प्रदेशातील नद्या यांना विभाजित करत असल्याने यालादेखील जलविभाजकाचे स्थान मिळते.

(अ) ॲमेझॉन नदीचे खोरे

परिवर्तित उत्तर :

1. ॲमेझॉन नदीचे खोरे ब्राझीलचा सर्वात मोठा मैदानी प्रदेश आहे.
2. या खोऱ्याचा सर्वसाधारण उतार पूर्व दिशेकडे आहे.
3. पश्चिम भागात खोरे सुमारे 1300 किमी रुंद असून पूर्वेकडे येत असताना ते 240 किमी एवढे अरुंद होते.
4. अटलांटिक महासागराकडे जाताना खोऱ्याची रुंदी पुन्हा वाढत जाते.
5. संपूर्ण खोऱ्यात दाट उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने आढळतात.
6. वारंवार येणाऱ्या पुरांमुळे आणि जमिनीवरील विस्तीर्ण वनस्पतींमुळे हा भाग दुर्गम बनला आहे.
7. या प्रदेशात मानवी वस्ती खूप कमी प्रमाणात दिसते.

(आ) हिमालय

परिवर्तित उत्तर :

1. हिमालय हा जगातील प्रमुख अर्वाचीन वली पर्वत असून त्याची सुरुवात पामीर पठारातून होते.
2. जम्मू-काश्मीरपासून अरुणाचल प्रदेशापर्यंत हिमालय पसरलेला आहे.
3. हिमालयात एकाच रांगेऐवजी अनेक समांतर पर्वतरांगा आहेत.
4. दक्षिणेकडील शिवालिक, नंतर लघु हिमालय आणि सर्वात उत्तरेकडील बृहद् हिमालय अशा रांगा आढळतात.
5. हिमालयाच्या रांगांमध्ये पश्चिम हिमालय, मध्य हिमालय आणि पूर्व हिमालय असे विभागही दिसतात.
6. या रांगांमध्ये बर्फाच्छादित शिखरे, दऱ्या आणि उंच टेकड्या मोठ्या प्रमाणावर आहेत.
7. हिमालय भारताच्या हवामानावर, नद्यांच्या उत्पत्तीवर आणि पर्जन्यावर मोठा प्रभाव टाकतो.

(इ) ब्राझीलची किनारपट्टी

परिवर्तित उत्तर :

1. ब्राझीलची किनारपट्टी अंदाजे 7400 किमी लांब असून ती उत्तर आणि पूर्व किनाऱ्यात विभागली जाते.
2. उत्तरेकडील किनारपट्टी ॲमेझॉन नदी व तिच्या उपनद्यांनी बनविलेली सखल भाग आहे.
3. या किनाऱ्यावर माराजॉ बेट आणि काही उपसागर आढळतात.
4. पूर्व किनारपट्टीवर अनेक लहान-मोठ्या नद्या अटलांटिक महासागरात मिळतात.
5. सावो फ्रान्सिस्को ही एक महत्त्वाची नदी पूर्व किनाऱ्यावर मिळते.
6. या किनाऱ्यावर पुळण, वालुकागिरी आणि प्रवाळ बेटांचे संरक्षणात्मक स्वरूप दिसते.
7. किनारपट्टी विविध आकारांची असल्यामुळे नैसर्गिक संसाधनांची विविधता दिसते.

(ई) भारताचा द्वीपकल्पीय विभाग

परिवर्तित उत्तर :

1. उत्तर भारतीय मैदानाच्या दक्षिणेकडे भारताचा द्वीपकल्पीय प्रदेश पसरलेला आहे.
2. हा प्रदेश हिंदी महासागराकडे निमुळता होत जातो.
3. या भागात अरवली, विंध्य, सातपुडा व इतर अनेक पर्वतरांगा आहेत.
4. महाराष्ट्र, तेलंगणा, कर्नाटक, छोटानागपूर इत्यादी प्रमुख पठारे या प्रदेशात आहेत.
5. पश्चिमेस पश्चिम घाट व पूर्वेस पूर्व घाट अशा दोन महत्त्वाच्या पर्वतरांगा आहेत.
6. या प्रदेशात सपाट मैदाने, उंच पठारे आणि दऱ्या असे विविध भौगोलिक प्रकार आढळतात.
7. भारतातील अनेक नद्यांचा उगम या भागातील पठारांमध्ये होतो.

(उ) अजस्र कडा

परिवर्तित उत्तर :

1. अजस्र कडा हा ब्राझीलमधील सर्वांत लहान प्राकृतिक विभाग आहे.
2. ब्राझील उच्चभूमीचा पूर्व उतार अतिशय तीव्र असल्यामुळे हा कड्यासारखा भाग तयार झाला आहे.
3. या कड्याजवळ उच्चभूमीची उंची साधारण 790 मीटर आहे.
4. काही ठिकाणी उंची टप्प्याटप्प्याने कमी होत जाते.
5. अजस्र कड्यामुळे आग्नेय व्यापारी वारे अडवले जातात.
6. त्यामुळे आग्नेय किनारपट्टीवर अधिक पाऊस पडतो.
7. कड्याच्या पलीकडे ‘अवर्षण चतुष्कोन’ म्हणून ओळखला जाणारा पर्जन्यछायेतला प्रदेश आढळतो.