४. हवामान

प्रश्न 1. चूक की बरोबर ओळखा. चुकीची विधाने दुरुस्त करा.

(अ) ब्राझील देश विषुववृत्तावर आहे. याचा फार मोठा परिणाम ब्राझीलच्या हवामानावर होतो.
उत्तर: बरोबर
(आ) ब्राझील व भारत या दोन्ही देशांत एका वेळी समान ऋतू असतात.
उत्तर: चूक - दुरुस्त विधान: ब्राझील व भारत या दोन्ही देशांत एका वेळी समान ऋतू असू शकत नाहीत.
(इ) भारतामध्ये वारंवार उष्णकटिबंधीय वादळे होतात.
उत्तर: बरोबर
(ई) ब्राझील देशात नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.
उत्तर: चूक - दुरुस्त विधान: ब्राझील देशात आग्नेय व ईशान्य दिशेकडून येणाऱ्या पूर्वीय व्यापारी वाऱ्यांमुळे मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.

प्रश्न 2. भौगोलिक कारणे लिहा.

(अ) ब्राझील उच्चभूमीच्या ईशान्य भागात पाऊस कमी पडतो.
उत्तर:
  1. व्यापारी वारे उच्चभूमीद्वारे अडवले जातात.
  2. उंचावर थंड हवेमुळे सांद्रीभवन होते.
  3. वाऱ्यांच्या विरुद्ध बाजूस पर्जन्यछायेचा प्रदेश तयार होतो.
  4. परिणामी पाऊस कमी पडतो.
  5. ब्राझील उच्चभूमीच्या ईशान्य भागात पर्जन्यछाया निर्माण होते.
(आ) ब्राझीलमध्ये नियमित हिमवर्षाव होत नाही.
उत्तर:
  1. ब्राझील उष्णकटिबंधीय देश आहे.
  2. अक्षवृत्तीय विस्तारामुळे विविध हवामान आढळते.
  3. वार्षिक सरासरी तापमान १८–२८° से. आहे.
  4. क्वचितच दक्षिण ध्रुवीय वाऱ्यांमुळे हिमवर्षाव होतो.
  5. म्हणून नियमित हिमवर्षाव होत नाही.
(इ) भारतात अभिसरण प्रकारचा पाऊस कमी पडतो.
उत्तर:
  1. अभिसरण पाऊस विषुववृत्तीय प्रदेशात जास्त पडतो.
  2. भारत विषुववृत्ताजवळ नाही.
  3. त्यामुळे अभिसरण पाऊस कमी पडतो.
(ई) ब्राझीलमध्ये उष्णकटिबंधीय वादळे कमी प्रमाणात होतात.
उत्तर:
  1. किनारी भाग तापमानात फारसा फरक पडत नाही.
  2. वाऱ्यांचे ऊर्ध्व दिशेने वहन सातत्याने होते.
  3. आंतर उष्णकटिबंधीय एकत्रीकरण विभाग क्षीण असल्यामुळे आवर्त तयार होत नाही.
  4. परिणामी उष्णकटिबंधीय वादळे कमी होतात.
(उ) मॅनॉस शहराचे तापमान वर्षभरात फार बदलत नाही.
उत्तर:
  1. विषुववृत्ताजवळ असल्यामुळे सूर्यकिरणे जवळजवळ समवेत पडतात.
  2. परिणामी तापमानात फार बदल होत नाही.
  3. मॅनॉस शहराचे तापमान वर्षभर स्थिर राहते.
(ऊ) ईशान्य मान्सून वाऱ्यांमुळे भारतात पाऊस पडतो.
उत्तर:
  1. भारतात मुख्यतः नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे पाऊस पडतो.
  2. ईशान्य मान्सून वाऱ्यांमुळे द्वीपकल्पीय भागांत परतीचा पाऊस पडतो.
  3. परिणामी भारतात पर्जन्य सुधारतो.

प्रश्न 3. थोडक्यात उत्तर

(अ) दक्षिणेकडून उत्तरेकडे भारतीय हवामानात होणारे बदल
उत्तर:
  1. तापमान घटते (दक्षिण: २५–३०° से, उत्तर: ५–१०° से).
  2. पर्जन्यमान घटते (उदा., चेन्नई: ४१० मिमी, दिल्ली: २५० मिमी).
  3. हवामान थंड आणि सुकट होतो.
  4. वर्षभरात हिवाळ्याचा प्रभाव वाढतो.
(आ) हिंदी महासागर व हिमालयाचे महत्त्व
उत्तर:
  1. हिंदी महासागरातून येणारे बाष्पयुक्त वारे पाऊस आणतात.
  2. हिमालय उत्तरेकडील थंड वाऱ्यांपासून संरक्षण करतो.
  3. नैर्ऋत्य मोसमी वारे बाष्पयुक्त असल्यामुळे पर्जन्य वाढतो.
  4. ईशान्य मान्सून वाऱ्यांमुळे द्वीपकल्पीय भागांत परतीचा पाऊस पडतो.
  5. परिणामतः भारताचे हवामान संतुलित राहते.
(इ) ब्राझील हवामानावर परिणाम करणारे घटक
उत्तर:
  1. विषुववृत्तीय सान्निध्य
  2. उच्चभूमी
  3. अजस्र कडा
  4. व्यापारी वारे
  5. समुद्र आणि स्थानिक नद्या
Tip - remaining Questions do form the textbook