५. नैसर्गिक वनस्पती व प्राणी

प्रश्न 1 – वेगळा घटक ओळखा (नवीन शब्दांत)

(अ) ब्राझीलमधील वनप्रकार – उत्तर – वेगळा घटक: हिमालयीन वने
(आ) भारताच्या संदर्भात – उत्तर – वेगळा घटक: भूमध्य सागरी वने
(इ) ब्राझीलमधील वन्य प्राणी – उत्तर – वेगळा घटक: सिंह
(ई) भारतीय वनस्पती – उत्तर – वेगळा घटक: ऑर्किड

प्रश्न 2 – जोड्या जुळवा (नवीन शब्दांत)

गट 'अ' गट 'ब' उत्तर
(अ) सदाहरित वने (iii) पाऊ ब्रासील (अ) → (iii)
(आ) पानझडी वने (v) साग (आ) → (v)
(इ) समुद्रकाठची वने (i) सुंद्री (इ) → (i)
(ई) हिमालयीन वने (ii) पाईन (ई) → (ii)
(उ) काटेरी व झुडपी वने (iv) खेजडी (उ) → (iv)

प्रश्न 3 – थोडक्यात उत्तरे (नवीन वाक्यरचना)

(अ) ब्राझील व भारतातील नैसर्गिक वनप्रकारांतील फरक सांगा.

  1. ब्राझीलच्या विषुववृत्ताजवळ वर्षभर जास्त उष्णता व पाऊस असल्याने तिथे घनदाट सदाहरित वर्षावने आढळतात.
  2. भारत विषुववृत्तापासून दूर असल्याने ब्राझीलसारखी दाट वर्षावने भारतात नाहीत.
  3. भारताच्या उत्तरेकडील हिमालयात विविध उंचीप्रमाणे पाईन, देवदार यांसारखी सूचिपर्णी वने दिसतात.
  4. ब्राझीलमध्ये हिमालयासारखे अतिउंच, बर्फाळ पर्वतरांगा नसल्याने सूचिपर्णी वने तिथे आढळत नाहीत.
  5. त्यामुळे दोन्ही देशांत हवामान आणि भौगोलिक रचनेमुळे वनप्रकारात मोठा फरक दिसतो.

(आ) ब्राझील–भारतातील वनस्पती व वन्यप्राणी यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट करा.

  1. वनस्पती हे तृणभक्षक प्राण्यांचे प्राथमिक अन्न असते.
  2. तृणभक्षक प्राणी मोठ्या प्रमाणात असतील, तर मांसभक्षक प्राण्यांचेही अस्तित्व टिकून राहते.
  3. ब्राझीलच्या गवताळ प्रदेशात अनेक प्रकारची हरणे आणि त्यावर शिकारी करणारे बिबटे आढळतात.
  4. भारतातील गवताळ पट्ट्यात कीटक जास्त असल्यामुळे माळढोकसारखी पक्ष्यांची संख्या जास्त आहे.
  5. जेथे वनस्पती मुबलक असतात, तेथे प्राणी आणि पक्ष्यांच्या विविधतेतही वाढ होते.
  6. ब्राझीलच्या उष्ण दमट भागांत वनस्पतींचा प्रचंड विविध प्रकार असल्याने तिथे प्राणीजीवनही समृद्ध आहे.
  7. विरळ वनस्पती असलेल्या भारतातील वाळवंटात प्राणी व पक्ष्यांची संख्या कमी असते.

(इ) ब्राझील व भारताला कोणत्या पर्यावरणीय समस्या भेडसावत आहेत?

  1. लोकसंख्येच्या वाढीमुळे निवास, इंधन व शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड होते.
  2. शहरांच्या वेगवान वाढीमुळे हवा, पाणी व मातीचे प्रदूषण वाढत आहे.
  3. वृक्षतोड आणि प्रदूषणामुळे दोन्ही देशांचे पर्यावरण झपाट्याने खराब होत आहे.
  4. पर्यावरणाच्या हानीमुळे अनेक वनस्पती, पक्षी व प्राण्यांच्या प्रजाती नष्ट होण्याच्या धोक्यात आहेत.

(ई) ब्राझील व भारतातील वनांचा ऱ्हास होण्याची प्रमुख कारणे

  1. औद्योगिक वाढ व नागरीकरणामुळे नवीन वसाहती, रस्ते, उद्योग यांसाठी मोठ्या प्रमाणात वृक्षतोड होते.
  2. शहरांचे विस्तार आणि पायाभूत सुविधा निर्माण करताना जंगल नष्ट केले जाते.
  3. स्थलांतरित शेतीसाठी जंगले जाळून जमीन तयार केली जाते.
  4. ब्राझीलमध्ये या पद्धतीला ‘रोका’ तर ईशान्य भारतात ‘झूम’ म्हणतात.
  5. जमिनीची सुपीकता घटल्यावर शेतकरी नवीन भागात जाऊन पुन्हा जंगलतोड करतात, त्यामुळे वनक्षेत्र घटत जाते.

(उ) भारताचा मोठा भाग पानझडी वनांनी व्यापलेला का आहे?

  1. भारतामध्ये हवामान उष्ण असून पर्जन्यमानाचा मोठा भाग मान्सूनवर अवलंबून आहे.
  2. १०००–२००० मिमी पर्जन्यमान असलेल्या प्रदेशांत पानझडी वनस्पती उत्तम वाढतात.
  3. कोरड्या हंगामात पाने गाळून या वनस्पती पाण्याची बचत करतात.
  4. भारतीय हवामानाच्या गरजेनुसार पानझडी वृक्ष उत्तम जुळवून घेतात.
  5. म्हणून भारतातील बहुतांश भूभागात पानझडी वने आढळतात.

प्रश्न 4. भौगोलिक कारणे

(अ) ब्राझीलचा उत्तर भाग घनदाट वनांनी व्यापला आहे.
  1. उत्तर ब्राझीलमध्ये विस्तीर्ण ॲमेझॉन खोरे आहे.
  2. विषुववृत्ताजवळ असल्याने वर्षभर उष्ण व दमट हवामान असते.
  3. येथे अभिसरण प्रकारचा मुसळधार पाऊस पडतो.
  4. पाण्याची मुबलकता व सूर्यप्रकाशामुळे वनस्पतींची वाढ जलद होते.
  5. दुर्गमता असल्याने मानवी हस्तक्षेप कमी, त्यामुळे वने जतन झालेली आहेत.
  6. या सर्व कारणांमुळे उत्तर भागात घनदाट वर्षावने आढळतात.
(आ) हिमालयाच्या उंच भागात वनस्पती विरळ आढळतात.
  1. उंच भागात तापमान अत्यंत कमी व बहुतांश वेळ 0°C खाली असते.
  2. वर्षभर बर्फाचे थर असल्याने वनस्पतींची वाढ अवरोधित होते.
  3. हिवाळा कडक असल्यामुळे बहुतेक वनस्पती टिकत नाहीत.
  4. केवळ उन्हाळ्यात बर्फ वितळल्यावर काही हंगामी वनस्पती उगवतात.
  5. कठोर हवामानामुळे जैवविविधता कमी राहते.
  6. त्यामुळे येथे वनस्पती विरळ प्रमाणात दिसतात.
(इ) ब्राझीलमध्ये कृमी-कीटकांची संख्या जास्त आहे.
  1. ॲमेझॉन खोऱ्यात उष्ण व दमट हवामान वर्षभर टिकते.
  2. सतत पडणाऱ्या पावसामुळे ओलावा जास्त असते.
  3. दाट जंगलांमध्ये जमिनीपर्यंत सूर्यप्रकाश कमी पोहोचतो.
  4. पँटानालसारखे मोठे दलदलीचे प्रदेश कीटकांना अनुकूल असतात.
  5. पूर, दाट वनराई व ओलसर जमीन कीटकसंख्येला वेगाने वाढवतात.
  6. त्यामुळे ब्राझीलमध्ये कृमी व कीटक मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
(ई) भारतातील वन्य प्राण्यांची संख्या कमी होत आहे.
  1. वाढत्या लोकसंख्येमुळे मोठ्या प्रमाणात वृक्षतोड होत आहे.
  2. औद्योगिक व नागरी विस्तारामुळे प्राण्यांचे अधिवास नष्ट होत आहेत.
  3. वन्य प्राण्यांची शिकार व बेकायदेशीर तस्करी वाढली आहे.
  4. प्रदूषणामुळे प्राण्यांचे आरोग्य धोक्यात येते.
  5. स्थलांतरित शेतीमुळे जंगलांचा नाश होतो.
  6. परिणामी वन्य प्राण्यांची संख्या कमी होत आहे.
(उ) भारताप्रमाणे ब्राझीलमध्येही प्राणी व वनसंवर्धनाची गरज आहे.
  1. दोन्ही देशांत निर्वनीकरणामुळे प्राण्यांच्या अधिवासात घट होत आहे.
  2. प्रदूषणामुळे प्राण्यांचे आरोग्य धोक्यात येते.
  3. बेकायदेशीर शिकार व तस्करी दोन्ही देशांत गंभीर समस्या आहे.
  4. स्थलांतरित शेतीमुळे (झूम/रोका) जंगलांची हानी होते.
  5. अनेक प्रजाती संकटग्रस्त व दुर्मीळ स्थितीत गेल्या आहेत.
  6. जैवविविधता टिकवण्यासाठी वनसंवर्धन दोन्ही देशांत अत्यावश्यक आहे.