६. लोकसंख्या

प्रश्न १ – विधाने चूक की बरोबर

(अ) भारतापेक्षा ब्राझीलमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण अधिक आहे.
उत्तर – बरोबर.

(आ) ब्राझीलमधील लोक ईशान्य भागापेक्षा आग्नेय भागात राहणे जास्त पसंत करतात.
उत्तर – बरोबर.

(इ) भारतातील लोकांचे आयुर्मान कमी होत आहे.
उत्तर – चूक
दुरुस्त विधान: भारतातील लोकांचे आयुर्मान वाढत आहे.

(ई) भारताच्या वायव्य भागात दाट लोकवस्ती आहे.
उत्तर – चूक
दुरुस्त विधान: भारताच्या वायव्य भागात विरळ लोकवस्ती आहे.

(उ) ब्राझीलच्या पश्चिम भागात दाट लोकवस्ती आहे.
उत्तर – चूक
दुरुस्त विधान: ब्राझीलच्या पश्चिम भागात विरळ लोकवस्ती आहे.

प्रश्न २ – सुचनेनुसार उत्तरे

(अ) लोकसंख्येनुसार उतरत्या क्रमाने (भारत)

  1. उत्तर प्रदेश
  2. आंध्र प्रदेश
  3. मध्य प्रदेश
  4. हिमाचल प्रदेश
  5. अरुणाचल प्रदेश

(आ) लोकसंख्येनुसार चढत्या क्रमाने (ब्राझील)

  1. ॲमेझॉनस
  2. अलाग्वास
  3. पॅराना
  4. सावो पावलो
  5. रिओ दी जनेरिओ

(इ) अनुकूल व प्रतिकूल घटक

अनुकूल घटक

  • सागरी सान्निध्य
  • समशीतोष्ण हवामान
  • नवीन शहरे व नगरे
  • खनिजांचे अस्तित्व
  • शेतीस उपयुक्त जमीन

प्रतिकूल घटक

  • रस्त्यांची कमतरता
  • उद्योगधंद्यांची उणीव
  • उष्णकटिबंधीय आर्द्र वने
  • निम-शुष्क हवामान

प्रश्न ३ – वर्णनात्मक प्रश्न

(अ) भारत व ब्राझील – लोकसंख्या वितरणातील साम्य व फरक

साम्य:

फरक:

(आ) लोकसंख्या वितरण व हवामान यांचा सहसंबंध

  1. हवामान अनुकूल असेल तर लोकसंख्या दाट होते.
  2. अतिथंड, अतिउष्ण किंवा अत्यंत पर्जन्य प्रदेशांत लोकसंख्या विरळ.
  3. भारतातील हिमालय व थर — प्रतिकूल हवामानामुळे विरळ लोकसंख्या.
  4. ॲमेझॉन खोरे — जास्त पर्जन्य व आर्द्रतेमुळे विरळ लोकसंख्या.
  5. भारतातील गंगा खोरे व ब्राझीलचा आग्नेय भाग — सौम्य हवामानामुळे दाट लोकसंख्या.
  6. हवामानामुळे शेती, उद्योग, वाहतूक विकसित होते आणि ते लोकसंख्या वाढवते.

प्रश्न ४ – भौगोलिक कारणे

(अ) लोकसंख्या हे महत्त्वाचे संसाधन आहे.

  1. देशाचा विकास लोकसंख्येच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असतो.
  2. जास्त पण अशिक्षित लोकसंख्या विकासाला आड येते.
  3. कमी पण कौशल्यपूर्ण लोकसंख्या विकासाला गती देते.
  4. मनुष्यबळ उद्योग, शेती, सेवा क्षेत्र चालवते.
  5. लोकसंख्या आर्थिक उत्पादन व उपभोग वाढवते.

(आ) ब्राझीलची लोकसंख्या घनता खूप कमी आहे.

  1. ब्राझीलचे क्षेत्रफळ खूप मोठे आहे.
  2. लोकसंख्या क्षेत्रफळाच्या मानाने कमी आहे.
  3. लोकसंख्यावाढीचा दर सतत घटत आहे.
  4. मोठा भाग वर्षावने, पठारे व दुर्गम प्रदेशांनी व्यापलेला.
  5. त्यामुळे लोकसंख्या घनता फक्त २३ व्यक्ती/चौ.किमी आहे.

(इ) भारताची लोकसंख्या घनता जास्त आहे.

  1. भारताचा भूभाग जगात फक्त २.४% आहे.
  2. परंतु जगातील १७.५% लोकसंख्या येथे राहते.
  3. जास्त लोकसंख्या व कमी क्षेत्रफळामुळे घनता जास्त.
  4. शेतीयोग्य जमीन, पाण्याची उपलब्धता लोकवस्ती वाढवते.

(ई) ॲमेझॉन नदी खोऱ्यात लोकसंख्या विरळ आहे.

  1. इथे वार्षिक पर्जन्यमान खूप जास्त (२००० मिमी).
  2. तापमान २८°C — उष्ण व दमट हवा.
  3. घनदाट सदाहरित वने — वसाहतीस अडथळा.
  4. वाहतुकीचे साधन कमी — दुर्गम प्रदेश.
  5. त्यामुळे लोकसंख्या खूपच विरळ आहे.