७. मानवी वस्ती

(अ) वस्त्यांचे केंद्रीकरण कोणत्या घटकाशी निगडित?

(आ) ब्राझीलच्या आग्नेय भागातील वस्ती प्रकार कोणता?

(इ) भारतामधील विखुरलेल्या वस्त्या कोठे आढळतात?

(ई) नर्मदा नदी खोऱ्यात केंद्रित वस्ती का आढळते?

(उ) ब्राझीलमध्ये कमी नागरीकरण असलेले राज्य कोणते?

(अ) पाण्याची उपलब्धता हा लोकवस्तीस चालना देणारा प्रमुख घटक आहे.

1. मनुष्याच्या दैनंदिन जीवनासाठी पाणी अत्यावश्यक असते.
2. शेती, उद्योग, पशुपालन या सर्वांसाठी पाणी महत्त्वाचे आहे.
3. पाणी नसल्यास शेती विकसित होत नाही आणि रोजगार तयार होत नाही.
4. पाण्याच्या अभावामुळे वस्त्या निर्माण होऊ शकत नाहीत.
5. पाण्याच्या चांगल्या उपलब्धतेमुळे शेती व उद्योग वाढतात आणि लोकवस्ती वेगाने निर्माण होते.

(आ) ब्राझीलमध्ये लोकवस्ती पूर्व किनाऱ्यालगत केंद्रित आहे.

1. सुरुवातीच्या युरोपीय वसाहती पूर्व किनारपट्टीवर स्थायिक झाल्या.
2. या भागात सौम्य व दमट हवामान आढळते.
3. शेतीयोग्य जमीन आणि पाण्याची चांगली उपलब्धता आहे.
4. बंदरे, उद्योग आणि व्यापार सुविधा या भागात मोठ्या प्रमाणात वाढल्या.
5. रोजगार संधी असल्यामुळे लोकसंख्या पूर्व किनाऱ्याकडे आकर्षित झाली.

(इ) भारतामध्ये नागरीकरण वाढत आहे.

1. शेती, उद्योग आणि सेवा क्षेत्राच्या विकासामुळे रोजगार वाढत आहे.
2. शिक्षण, आरोग्य व वाहतूक सुविधा शहरांत जास्त उपलब्ध आहेत.
3. ग्रामीण भागातून लोक रोजगारासाठी शहरांकडे स्थलांतर करतात.
4. नवे उद्योग आणि तंत्रज्ञान शहरांत केंद्रित होत आहेत.
5. शहरांचे भौगोलिक आकार व लोकसंख्या दोन्ही सातत्याने वाढत आहेत.

(ई) ईशान्य ब्राझीलमध्ये वस्त्या विरळ आहेत.

1. हा भाग पर्जन्यछायेचा असून येथे खूप कमी पाऊस (सु. ६०० मिमी) पडतो.
2. हा प्रदेश 'अवर्षण चतुष्कोन' म्हणून ओळखला जातो.
3. पाणीटंचाईमुळे शेतीचा विकास अत्यंत मर्यादित आहे.
4. रोजगाराच्या संधी कमी असल्याने ग्रामीण भागात विखुरलेल्या वस्त्या आढळतात.

(उ) दिल्ली व चंदीगडमध्ये नागरीकरण जास्त आहे.

1. दिल्ली ही भारताची राजधानी असल्यामुळे तिथे उद्योग, सेवा आणि कार्यालयांचे जाळे आहे.
2. चंदीगड हे सुयोजित शहर असून दोन राज्यांचे प्रशासन केंद्र आहे.
3. दोन्ही शहरे सुपीक मैदानी प्रदेशात असल्याने विकास करणे सोपे झाले आहे.
4. वाहतूक, शिक्षण आणि आरोग्य सुविधांच्या मुबलकतेमुळे येथे नागरीकरण इतर भागांपेक्षा जास्त आहे.

(अ) भारत व ब्राझील — नागरीकरणाचा तुलनात्मक आढावा

• ब्राझीलमध्ये नागरीकरण भारतापेक्षा खूप जास्त आहे.
• भारतातील २०११ मधील नागरीकरण ३१.२% होते, तर ब्राझीलमध्ये २०१० मध्ये ते ८४.६% इतके होते.
• दोन्ही देशांत नागरी लोकसंख्या सातत्याने वाढत आहे.
• भारतात नागरीकरणाचा वेग दशकानुसार बदलतो, तर ब्राझीलमध्ये वाढीचा दर आता हळूहळू स्थिरावत आहे.

(आ) गंगा खोरे व ॲमेझॉन खोरे — मानवी वस्त्यांतील फरक