८. अर्थव्यवस्था आणि व्यवसाय

(अ) भारताचे दरडोई उत्पन्न ब्राझीलपेक्षा कमी आहे कारण:
उत्तर – (ii) प्रचंड लोकसंख्या

(आ) ब्राझील देशाची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कोणत्या व्यवसायावर अवलंबून आहे?
उत्तर – (iii) तृतीयक व्यवसाय

(इ) भारत व ब्राझील या दोन्ही देशांची अर्थव्यवस्था कोणत्या प्रकारची आहे?
उत्तर – (ii) विकसनशील

(अ) ब्राझीलच्या पश्चिम भागात खाणकाम व्यवसायाचा विकास अल्प का झाला आहे?

1. ब्राझीलच्या पश्चिम भागात खनिजांचे साठे तुलनेने कमी प्रमाणात आढळतात.
2. हा प्रदेश ॲमेझॉन खोऱ्यात असल्यामुळे दाट, सदाहरित वर्षावनांनी व्यापलेला आहे.
3. प्रदेशातील दुर्गमता व पावसाचे प्रचंड प्रमाण यामुळे खनिजांचा शोध घेणे अत्यंत कठीण आहे.
4. लोकसंख्या विरळ असल्यामुळे खनिजांना स्थानिक पातळीवर मोठी मागणी नाही.
5. वाहतुकीच्या सोयींचा अभाव असल्यामुळे खनिजांचे उत्खनन व वाहतूक खर्चिक आणि अवघड आहे.
6. या नैसर्गिक व तांत्रिक मर्यादांमुळे पश्चिम भागात खाणकाम उद्योगाचा विकास मर्यादित आहे.

(आ) भारत व ब्राझील या देशांतील मासेमारी व्यवसायातील साम्य व फरक लिहा.

साम्य:

• दोन्ही देशांकडे विस्तीर्ण किनारपट्टी असल्याने सागरी मासेमारी विकसित झाली आहे.
• दोन्ही देशांत खाऱ्या पाण्यातील मासेमारी प्रामुख्याने केली जाते.
• दोन्हीकडे आधुनिक नौका आणि जाळ्यांचा वापर वाढत आहे.
• किनारपट्टीवर बंदरे आणि बाजारपेठांसारख्या पायाभूत सुविधा उपलब्ध आहेत.
• मासेमारी हे दोन्ही देशांतील किनारपट्टीवरील लोकांचे महत्त्वाचे उपजीविकेचे साधन आहे.

फरक:

• भारतात नद्या, तलाव आणि धरणे यांमध्ये गोड्या पाण्यातील मासेमारी मोठ्या प्रमाणात होते; ब्राझीलमध्ये याचे प्रमाण कमी आहे.
• ब्राझीलमध्ये दक्षिण अटलांटिक महासागरात उष्ण व थंड प्रवाह एकत्र येतात, जे मासेमारीसाठी पोषक आहेत.
• भारतात पारंपरिक (गावठी) आणि आधुनिक अशा दोन्ही पद्धतींनी मासेमारी केली जाते.
• ॲमेझॉन खोऱ्यातील दुर्गमता व पाण्याचा प्रचंड वेग यामुळे ब्राझीलच्या अंतर्गत भागात मासेमारी कठीण आहे.
• भारतात मासेमारीच्या उत्पन्नात गोड्या पाण्यातील मासेमारीचा वाटा महत्त्वाचा आहे, जो ब्राझीलमध्ये नगण्य आहे.

(अ) ब्राझीलमधील दरडोई जमीनधारणा भारताच्या तुलनेत जास्त आहे.

1. भारताचा भूभाग जगाच्या केवळ २.४१% आहे, पण लोकसंख्या १७.५% आहे.
2. ब्राझीलकडे जगाचा ५.६% भूभाग असून लोकसंख्या फक्त २.७८% आहे.
3. भारतात लोकसंख्येची घनता जास्त (३८२ व्यक्ती/चौ.किमी) आहे, तर ब्राझीलमध्ये ती अत्यंत कमी (२३ व्यक्ती/चौ.किमी) आहे.
4. ब्राझीलचे क्षेत्रफळ भारतापेक्षा जास्त असून लोकसंख्या भारतापेक्षा कमी आहे.
5. यामुळे प्रत्येक व्यक्तीच्या वाट्याला येणारे जमिनीचे प्रमाण ब्राझीलमध्ये मोठे आहे.
6. म्हणून ब्राझीलची दरडोई जमीनधारणा भारतापेक्षा जास्त आहे.

(आ) भारत व ब्राझील या दोन्ही देशांमध्ये मिश्र अर्थव्यवस्था आहे.

1. मिश्र अर्थव्यवस्थेत सार्वजनिक (सरकारी) आणि खासगी क्षेत्रे सहअस्तित्वात असतात.
2. दोन्ही देशांत रेल्वे, ऊर्जा आणि संरक्षण यांसारखी महत्त्वाची क्षेत्रे सरकारकडे आहेत.
3. शिक्षण, आरोग्य, बँका आणि विमानसेवा यांत खासगी कंपन्याही मोठ्या प्रमाणावर कार्यरत आहेत.
4. दोन्ही देशांत आर्थिक विकासासाठी सार्वजनिक आणि खासगी गुंतवणुकीवर भर दिला जातो.
5. शेती, उद्योग आणि सेवा क्षेत्रात दोन्ही मालकी प्रकारांचे समन्वय दिसते.
6. या वैशिष्ट्यांमुळे भारत आणि ब्राझीलमध्ये मिश्र अर्थव्यवस्था असल्याचे स्पष्ट होते.