९. पर्यटन, वाहतूक आणि संदेशवहन

(अ) भारतातील नैसर्गिक विविधतेमुळे पर्यटन व्यवसायाचे भविष्य उज्ज्वल आहे.
उत्तर – बरोबर

(आ) पर्यटन हा अदृश्य स्वरूपाचा व्यापार आहे.
उत्तर – बरोबर

(इ) देशातील वाहतूक मार्गांचा विकास हा देशाच्या विकासाचा एक निर्देशांक आहे.
उत्तर – बरोबर

(ई) ब्राझील देशाची वेळ भारतीय वेळेच्या पुढे आहे.
उत्तर – चूक

(उ) भारतात पर्यटन व्यवसायाचा विकास नव्यानेच सुरू झाला आहे.
उत्तर – बरोबर

(अ) ब्राझीलमधील कोणते घटक पर्यटकांना आकर्षित करतात?

1. ब्राझीलमध्ये पांढऱ्या वाळूचे बीच, स्वच्छ किनारे, निसर्गरम्य बेटे आणि विशाल राष्ट्रीय उद्याने आढळतात.
2. ॲमेझॉन खोऱ्यातील घनदाट अरण्ये, विविध प्राणी-पक्ष्यांच्या प्रजाती व जैवविविधता पर्यावरणप्रेमी पर्यटकांना आकर्षित करतात.
3. ब्राझीलिया, रिओ दी जनेरिओ आणि सावो पावलो यांसारखी शहरे सांस्कृतिक आणि आधुनिकतेमुळे प्रसिद्ध आहेत.

(आ) ब्राझीलच्या अंतर्गत भागात लोहमार्गांच्या विकासात कोणत्या अडचणी येतात?

1. ब्राझीलमध्ये रस्तेमार्गांचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाल्यामुळे लोहमार्ग तुलनेने कमी आहेत.
2. ॲमेझॉन खोऱ्यातील जंगले आणि दलदलयुक्त जमीन वाहतूक मार्ग उभारणे कठीण बनवतात.
3. उंचसखल, कठीण भूभागामुळे रेल्वेमार्ग बांधणे अत्यंत खर्चिक ठरते.
4. रेल्वे सुविधा काही विशिष्ट औद्योगिक भागांतच केंद्रित असल्याने ती मर्यादित प्रमाणात वापरली जाते.

(इ) कोणत्या साधनांमुळे संदेशवहन गतिमान झाले?

1. दूरध्वनी, मोबाइल फोन, दूरदर्शन, आकाशवाणी आणि इंटरनेट ही आधुनिक संदेशवहनाची महत्त्वाची साधने आहेत.
2. ब्राझीलमध्ये ४५% पेक्षा जास्त लोकसंख्या इंटरनेट वापरते, त्यामुळे संदेशवहन जलद झाले आहे.
3. भारतातही डिजिटल साधनांच्या प्रसारामुळे दूरसंचार क्षेत्र झपाट्याने विकसित झाले आहे.
4. उपग्रह तंत्रज्ञानामुळे दोन्ही देशांमध्ये संदेशवहन आणखी वेगवान आणि अचूक झाले आहे.

(अ) ब्राझीलमध्ये पर्यावरणस्नेही पर्यटनाचा विकास का केला जात आहे?

1. ब्राझीलमध्ये सुंदर सागरी किनारे, बेटे आणि सदाहरित ॲमेझॉन जंगल यांसारखी नैसर्गिक संपत्ती आहे.
2. पर्यटन वाढीसोबत प्रदूषण व पर्यावरणाची हानी वाढण्याचा धोका असतो.
3. पर्यावरणस्नेही पर्यटनामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण करताना पर्यटन उद्योगाला शाश्वत चालना मिळते.

(आ) ब्राझीलमध्ये जलमार्गांचा विकास का झालेला नाही?

1. बहुतांश नद्यांचा विसर्ग खूप मोठा आहे, ज्यामुळे पाण्याचा वेग नियंत्रित करणे कठीण जाते.
2. नद्यांचा वेग जास्त असल्याने जलवाहतुकीत अनेक तांत्रिक अडथळे येतात.
3. नद्यांच्या खोऱ्यात उंचसखल भूभाग व दुर्गम प्रदेश असल्यामुळे जलमार्ग उभारणे कठीण ठरते.

(इ) उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशात लोहमार्गांचे जाळे विकसित होण्याची कारणे.

1. हा प्रदेश सपाट व भूउतार मंद असल्याने रेल्वेमार्ग उभारणे तांत्रिकदृष्ट्या सोपे आहे.
2. प्रदेश दाट लोकवस्तीचा असल्यामुळे प्रवासी वाहतुकीची मागणी मोठ्या प्रमाणात आहे.
3. शेती व उद्योगांचा विकास झाल्यामुळे मालाची ने-आण करण्यासाठी लोहमार्गांची गरज अधिक आहे.

(ई) देशाच्या सर्वांगीण विकासासाठी वाहतूक मार्गांचा विकास महत्त्वाचा का?

1. वाहतूक सुविधा आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक विकासाला मोठी चालना देतात.
2. यामुळे माल आणि प्रवासी वाहतूक सुलभ आणि जलद होते.
3. रस्ते व रेल्वेमार्ग दुर्गम आणि दूरवरच्या भागांना मुख्य प्रवाहाशी जोडतात.
4. जलमार्ग स्वस्त वाहतूक उपलब्ध करून देतात, तर हवाईमार्ग जागतिक संपर्क वाढवतात.
5. आंतरराष्ट्रीय व्यापारातून देशाला परकीय चलन मिळण्यास मदत होते.

(उ) आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी सागरी मार्गांवर अवलंबून राहावे लागते.

1. जलमार्ग हा सर्वांत स्वस्त व सोयीस्कर वाहतूक मार्ग मानला जातो.
2. जलवाहतुकीची क्षमता इतर मार्गांच्या तुलनेत जास्त असल्याने अवजड माल ने-आण करणे शक्य होते.
3. आंतरराष्ट्रीय व्यापारामध्ये वस्तूंची आयात व निर्यात खूप मोठ्या प्रमाणात केली जाते.
4. सागरी मार्गांमुळे मोठ्या प्रमाणातील माल तुलनेने कमी खर्चात वाहतूक करता येतो.
5. बहुतेक देशांमध्ये स्वतःची बंदरे विकसित असल्याने सागरी मार्ग आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.

(अ) आधुनिक संदेशवहन

• आधुनिक संदेशवहनात दूरध्वनी, मोबाईल फोन, इंटरनेट आणि उपग्रह साधनांचा समावेश होतो.
• ही साधने कमी खर्चात आणि वेगवान संवाद साधण्यास मदत करतात.
• ब्राझीलमध्ये ४५% पेक्षा जास्त लोकसंख्या इंटरनेटचा वापर करते.
• भारत हा जगातील सर्वाधिक इंटरनेट वापरणारा देश बनत आहे.
• दोन्ही देश स्वतःच्या उपग्रह तंत्रज्ञानावर भर देऊन दूरसंचार क्षेत्र मजबूत करत आहेत.

(आ) भारतातील हवाई वाहतूक

• ब्राझीलच्या तुलनेत भारतातील आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक अधिक विकसित आहे.
• देशांतर्गत हवाई सेवांचाही वापर भारतात मोठ्या प्रमाणावर वाढत आहे.
• मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई आणि बेंगळुरू यांसारखी शहरे जगातील प्रमुख शहरांशी हवाई मार्गाने जोडलेली आहेत.
• वेगवान प्रवासासाठी हवाई वाहतूक हा व्यापार आणि पर्यटनासाठी महत्त्वाचा दुवा आहे.

(इ) प्राकृतिक रचना आणि अंतर्गत जलवाहतूक

• प्राकृतिक रचना जलवाहतुकीच्या विकासावर थेट परिणाम करते.
• उंचसखल प्रदेश आणि वेगवान प्रवाहामुळे जलवाहतुकीत मर्यादा येतात.
• सखल भूभाग आणि संथ नद्यांच्या खोऱ्यात जलवाहतूक उत्तम प्रकारे विकसित होते.
• भारतात भौगोलिक कारणांमुळे एकूण वाहतुकीत जलवाहतुकीचा वाटा फक्त १% आहे.

(ई) प्रमाणवेळेची उपयोगिता

• देशातील व्यवहार आणि प्रशासन एकसारख्या वेळेनुसार चालवण्यासाठी प्रमाणवेळ आवश्यक असते.
• ब्राझीलमध्ये मोठा रेखावृत्तीय विस्तार असल्याने चार प्रमाणवेळा आहेत.
• भारताची प्रमाणवेळ ८२°३०′ पूर्व रेखावृत्तानुसार (मिर्झापूर/अलाहाबाद) ठरवली जाते.
• प्रमाणवेळेमुळे रेल्वे, विमान आणि बँकिंग व्यवहारांतील गोंधळ टाळला जातो.