१. इतिहासलेखन : पाश्चात्त्य परंपरा

(१) आधुनिक इतिहासलेखनाचा जनक ........... म्हणून ओळखला जातो.
उत्तर: आधुनिक इतिहासलेखनाचा जनक म्हणून व्हॉल्टेअर यांना संबोधले जाते.

(२) ‘आर्केऑलॉजी ऑफ नॉलेज’ हा ग्रंथ .......... यांनी लिहिला आहे.
उत्तर: ‘आर्केऑलॉजी ऑफ नॉलेज’ हा ग्रंथ मायकेल फुको यांनी लिहिला आहे.

(१) जॉर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल – रिझन इन हिस्टरी
(२) लिओपॉल्ड व्हॉन रांके – द थिअरी अँड प्रॅक्टिस ऑफ हिस्टरी
(३) हेरोडोटस – द हिस्टरीज
(४) कार्ल मार्क्स – डिस्कोर्स ऑन द मेथड

उत्तर: अयोग्य जोडी: (४) कार्ल मार्क्स – डिस्कोर्स ऑन द मेथड

(१) द्वंद्ववाद (Dialectics)

1. द्वंद्ववाद या तत्त्वज्ञानाची संकल्पना जॉर्ज हेगेल यांनी मांडली.
2. एखाद्या घटनेचे विश्लेषण करताना परस्परविरोधी दोन विचार मांडले जातात आणि त्या विचारांमधून तर्कशुद्ध निष्कर्ष काढला जातो; या प्रक्रियेला द्वंद्ववाद असे म्हणतात.
3. थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, विरोधी विचारांच्या चर्चेतून जे समन्वयात्मक निष्कर्ष निर्माण होतात, ती विचारपद्धती म्हणजे द्वंद्ववाद होय.

(२) ॲनल्स प्रणाली

1. ‘ॲनल्स’ म्हणजे वार्षिक नोंदी. इतिहासातील घटनांचा अभ्यास केवळ राजकीय दृष्टिकोनातून न करता त्या काळातील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक घटकांचा सर्वांगीण विचार करावा, असा दृष्टिकोन ॲनल्स प्रणालीचा आहे. ही प्रणाली विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी फ्रान्समध्ये उदयास आली.
2. इतिहास म्हणजे फक्त राजे, युद्धे, राजकारण किंवा मुत्सद्देगिरी यांचा अभ्यास नसून, त्या काळातील हवामान, स्थानिक समाजजीवन, शेती, व्यापार, तंत्रज्ञान, वाहतूक व्यवस्था, संपर्काची साधने, सामाजिक रचना आणि समूहमानसिकता यांचाही अभ्यास करणे आवश्यक आहे, असे या प्रणालीत मानले जाते.

(१) स्त्रियांच्या आयुष्याशी संबंधित विविध पैलूंवर संशोधन सुरू झाले.

1. पारंपारिक इतिहासलेखनावर पुरुषप्रधान दृष्टिकोनाचा प्रभाव अधिक होता. फ्रेंच विचारवंत सीमाँ-द-बोव्हा यांनी इतिहासलेखनात स्त्रीवादी भूमिका मांडली.
2. या भूमिकेमुळे इतिहासाच्या अभ्यासात स्त्रियांचा समावेश होऊ लागला.
3. इतिहासलेखनातील पुरुषप्रधान दृष्टिकोनाचा पुनर्विचार करण्यावर विशेष भर देण्यात आला.
4. सीमाँ-द-बोव्हा यांच्या स्त्रीवादी विचारांमुळे स्त्रियांचे रोजगार, ट्रेड युनियनमधील सहभाग, तसेच कौटुंबिक जीवन यांसारख्या विषयांवर आधारित संशोधनाला चालना मिळाली.

(२) फुको यांच्या लेखनपद्धतीला ‘ज्ञानाचे पुरातत्त्व’ असे म्हटले जाते.

1. मायकेल फुको यांनी इतिहासाची कालानुक्रमिक आणि सलग मांडणी ही योग्य नसल्याचे मत मांडले.
2. त्यांच्या मते, पुरातत्त्वाचा उद्देश अंतिम सत्य शोधणे हा नसून भूतकाळातील बदल आणि स्थित्यंतरांचे स्पष्टीकरण देणे हा आहे.
3. फुको यांनी इतिहासातील परिवर्तनांच्या अभ्यासावर अधिक भर दिला. त्यामुळे त्यांच्या लेखनशैलीला ‘ज्ञानाचे पुरातत्त्व’ असे संबोधले जाते.

(१) कार्ल मार्क्स यांचा वर्गसिद्धांत स्पष्ट करा.

जर्मनीचे तत्त्वज्ञ कार्ल मार्क्स यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ‘वर्गसंघर्षाचा सिद्धांत’ मांडला:

• त्यांच्या मते इतिहास हा अमूर्त कल्पनांचा नसून प्रत्यक्ष जगणाऱ्या माणसांचा असतो.
• मानवाच्या नातेसंबंधांचा पाया हा उपलब्ध उत्पादन साधनांची रचना आणि त्यांची मालकी यांवर आधारित असतो.
• समाजातील सर्व घटकांना उत्पादन साधनांचा समान लाभ मिळत नाही. या असमान वाटपामुळे समाजाची वर्गांमध्ये विभागणी होते आणि त्यातून वर्गसंघर्ष निर्माण होतो.
• उत्पादन साधनांवर नियंत्रण असलेला वर्ग इतर वर्गांचे आर्थिक शोषण करतो.

(२) आधुनिक इतिहासलेखन पद्धतीची चार वैशिष्ट्ये लिहा.

1. शास्त्रीय पद्धत: या पद्धतीची सुरुवात योग्य आणि स्पष्ट प्रश्नांची मांडणी करण्यापासून होते.
2. मानवकेंद्रित प्रश्न: हे प्रश्न भूतकाळातील मानवी समाजाने विशिष्ट काळात केलेल्या कृतींशी संबंधित असतात; त्यांचा संबंध दैवी घटनांशी किंवा काल्पनिक कथांशी नसतो.
3. पुराव्यांवर आधारित: या प्रश्नांची उत्तरे विश्वासार्ह ऐतिहासिक पुराव्यांवर आधारित असल्यामुळे ती तर्कसंगत असतात.
4. मानवजातीचा प्रवास: भूतकाळातील मानवी कृतींच्या आधारे मानवजातीच्या ऐतिहासिक प्रवासाचा अभ्यास केला जातो.

(३) स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे काय?

• स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून इतिहासाची पुनर्रचना करणे होय.
• पारंपारिक इतिहासलेखनातील पुरुषप्रधान दृष्टिकोनाचा पुनर्विचार करून इतिहासात स्त्रियांचा समावेश करावा, अशी भूमिका सीमाँ-द-बोव्हा यांनी मांडली.
• यामुळे स्त्रियांचे रोजगार, नोकऱ्या, ट्रेड युनियनमधील सहभाग, कौटुंबिक जीवन आणि स्त्री संस्था यांवर सखोल संशोधन सुरू झाले.
• १९९० नंतर ‘स्त्री’ हा स्वतंत्र सामाजिक वर्ग मानून इतिहासलेखन करण्यावर भर देण्यात आला.

(४) लिओपॉल्ड व्हॉन रांके यांचा इतिहासविषयक दृष्टिकोन स्पष्ट करा.

• इतिहासाचा अभ्यास चिकित्सक आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने केला पाहिजे.
• इतिहास लिहिताना संबंधित घटनांशी निगडित सर्व कागदपत्रे व दस्तऐवज यांचा सखोल शोध घेणे आवश्यक आहे. अशा संशोधनामुळे ऐतिहासिक सत्याच्या जवळ जाता येते.
• इतिहासलेखनात कोणतीही काल्पनिकता असू नये.
• इतिहासाची मांडणी करताना प्रादेशिकतेपेक्षा जागतिक दृष्टिकोन स्वीकारला पाहिजे.